Genel

Ergin Yıldızoğlu: Artık çok mu geç?

İktisatçı Ergin Yıldızoğlu BBC Türkçe için yazdığı makalesinde dünya iktisadı ve memleketler arası bağlantıların yeni bir türbülansa yanlışsız gidip gitmeyeceği sorusuna cevap arıyor.

Yıldızoğlu kemerleri bağlamakta yarar olduğunu söyleyerek ekonomik, mali hatta siyasi yeni bir türbülansa girme muhtemelliğine dikkat çekiyor.

“Bence dünya iktisadının hatta milletlerarası dengelerin ve gerginliklerin geleceği üzerine bir fikir edinebilmek için bir adım daha geriye giderek borsaları sallayan ticaret savaşlarının, kur manipülasyonu uğraşlarının ve suçlamaların gerisinde yatan dinamiklere bakmak gerekiyor. Oraya bakınca ne yazık ki epeyce tanıdık bir durumla karşılaşıyoruz.

Mali piyasalar bir müddettir kırılgan

Dünyanın önde gelen borsaları yıl başından bu yana güçlü bir performans sergiliyordu. Temmuz ayında indeksler duraklama işaretleri verirken, Ağustos’un birinci haftasında gerilemeye başladılar. Bütün dünya MSCI indeksi bir haftada % 3,2 geriledi.

Pazartesi günü borsalardaki gerileme sertleşti, Londra FT %2,5, Alman Dax %1,8, Fransız Cac 40 %2,2, New York DJIA %2,9, çok daha geniş tabanlı S&P %3, teknoloji paylarını izleyen Nasdaq %3,3 düştüler. Bu düşüşleri %2 dolayında gerilemelerle Asya piyasaları izledi. Mali piyasalarda “korku indeksi” olarak bilinen “Vix” bir günde 23 puan birden sıçradı. Salı günü sular durulmuş, sarsıntı geçmiş üzereydi.

Fakat bu sırada ABD hazine bonolarının uzun devirli (10 yıllık) faizlerinin kısa periyotlu (3 aylık) faizlerinin altında düşmeye böylelikle hazine bonolarının “verim eğrisi” (yield curve) aksine dönmeye devam ediyor. Tarihî tecrübeler, her resesyondan evvel “verim eğrisinin” bilakis döndüğünü gösteriyor. Bu bilakis dönüş, piyasaların bir resesyon beklentisi içinde olduğunu düşündürüyor.

‘Ticaret savaşı’nın kökleri derinde

Amerikan New York Times gazetesinin köşe müelliflerinden Nobel ödüllü ekonomist Prof. Paul Krugman’ın yorumuna nazaran, gerek Çin mallarına getirilen ek % 10 verginin gerekse de Çin yuanının Amerikan doları karşısındaki %2’lik gerilemesinin tesirleri aslında, her iki iktisadın de geneli açısından kıymetli oranlarda değildi.

Paul Krugman, Trump idaresinin savlarının tersine ortada bir kur manipülasyonu olmadığını düşünüyordu, Krugman’a nazaran bu noktada ABD Lideri Donald Trump ve Çin Devlet Lideri Şi Cinping’in taviz vermeleri çok zordu. Krugman bu nedenle gelişmelerin, ticaret savaşlarının ve kur manipülasyonlarının vakte yayılarak uzayacağına işaret ettiğini düşünüyordu. Ben de Krugman’a katılıyorum. Dahası bu ticaret savaşlarının giderek daha sert finansal dalgalanmalara ve siyasi sıkıntılara hakikat dejenere olabileceğini düşünüyorum.

Piyasalardaki sarsıntılara yol açan ticaret savaşlarının nedenlerini Trump ve Şi’yi baskı altına alarak taviz vermelerini zorlaştıran gelişmelerde aramak gerekiyor. Bu gelişmeleri görebilmek için de iktisadın genel performansına bu performansın toplumsal sonuçlarına bakmak, bakarken de bir adım gerileyip perspektifi genişletmek, birinci anda alakasız üzere görünecek olsa da “küreselleşme” ve “popülizm” bağlantısını fotoğrafın içine almak gerekiyor.

Çok boyutlu eski bir fotoğraf

Ticaret savaşları gündeme oturmadan evvel birçok gelişmiş ülkede popülist olarak tanımlanan hareketlerin yükselmeye başladığı gözleniyordu. Bu hareketlerin ortak özellikleri globalleşme aksisi, ırkçı milliyetçi reaksiyonlar sergilemeleri ve dileklerine yanıt verecek, çıkarlarını koruyacak güçlü bir başkan arayışı içine olmalarıydı. ABD’de Trump, İngiltere’de Brexit, İtalya’da 5 Yıldız Hareketi daima bu dalganın eseri olarak şekillendiler.

Bu popülist hareketlere biraz daha dikkatle bakınca karşımıza çok boyutlu bir fotoğraf çıkıyor:

Globalleşme devrinde, bilhassa mali krizden ve büyük sakinlikten sonra yerleşen düşük ekonomik büyüme oranları, sert resesyonlar, gelişmiş ülkelerde gelir dağılımını daha da bozuyor, “orta sınıfları” eritiyordu. Buna karşılık, kimi gelişmekte olan ülkelerde bu eşitsizliklerde bir azalma, orta sınıfta gelişme görülüyor. Popülizm tartışmalarından evvel gündeme bir taraftan gelir dağılımı tartışmaları, öteki taraftan da gelişmekte olan ülkelerdeki orta sınıfların artan tüketim kapasitesine ait tartışmalar oturmuştu.

Milletlerarası münasebetlerde istikrarlar değişiyor yeni güçler/ekonomiler yükseliyor; var olan güçler zayıfladıklarını, tesirlerini kaybetmekte olduklarını görüyorlardı. Bu his TV kanalları, toplumsal medya ya da genel olarak internet üzerinden bu ülkelerin fakirleşen kesitlerinde de yaygınlaşıyordu.

Ekonomik ve jeopolitik hatta, iklim krizine ait nedenlerden kaynaklanan bir göçmenler dalgası, gelişmiş ülkelerin toplumlarını etkiliyordu.

Gelişmiş ülkelerin halkları bilhassa çalışanlarında bir “geride bırakılmıştık” duygusu; göçmenlerin refahlarını, işlerini çaldığına ait dertler, bir öfke dalgası giderek artıyordu. Bu öfke dalgası giderek tüm bu problemleri yönetemediğin düşündükleri “siyasi sınıfı”, seçkinleri, hatta “uzman” kategorisine giren herkesi gaye alıyordu.

Ve bu birinci defa olmuyordu

Farklı, olan şu ki bu ülkeler, bu eğilimlerle birinci defa karşılaşmıyordu. ABD’de Prof. Jeffrey Williamson’un 1996’da “National Bureau of Ekonomic Research” için yaptığı, bir evvelki küreselleşmeni, 19. yüzyıl sonunda, 20. yüzyılın başında çöküş nedenlerini araştıran çalışmasında, yukarda aktardığım dört boyutlu resme benzeri bir fotoğraf ortaya çıkıyordu.

Bu fotoğraf içinde halk kendilerini müdafaası için siyasetçiler ve hükümetler üzerinde baskı yapıyor, bu baskının ve yükselen öfkenin muhtemel sonuçlarından korunmak ya da yararlanmak için kimi siyasetçilerin dünya iktisadından gelen rekabete karşı korumacılığa, popülist devlet siyasetlerine, yabancı düşmanlığına, ırkçılığa hatta komplo teorilerine yöneldikleri görülüyordu.

Resme, ülke içindeki kaynak kasveti basıncını azaltmak için öbür ülkelerin kaynaklarına ulaşma gayretini, milliyetçiliği, militarizmi de ekleyebiliriz. Globalleşme 19. yüzyılın sonunda böylelikle duraklamaya başladı. 20. yüzyılın birinci çeyreğinde da bir mali kriz sonra da ekonomik buhran (mali kriz ve durgunluk), buna paralel süratle yükselen işsizlik ve korumacılık dalgası altında dağıldı.

Artık çok mu geç?

Williamson o resme bakarak “Benzer bir durumun yine yaşanmaması için tedbir almak gerekir” diyordu. O çalışmadan 23 yıl sonra artık geç kalındığını söylemek mümkün.

Eski büyüklüğünü kaybettiğini kabul ederek ülkesini “yeniden büyük” yapmak isteyen; taraftarlarının takviyesini korumacılık, ırkçılık üzere araçlarla tutmaya çalışan bir lider var ABD’de.

Bir yükselen güç pozisyonuna gelmiş Çin’de de önemli ekonomik, mali sıkıntılar birikiyor. Devlet Lideri Şi Cinping, toplumsal çelişkileri kontrol altında tutmak ve Çin iktisadının ihtiyaçlarını karşılamak için içerde otoriter ve milliyetçi, dışarda bir manada yayılmacı siyasetler izliyor.

Ömür alanını ve memleketler arası tesirini biri müdafaaya; oburu de genişletmeye çalışan, birbirlerini jeopolitik rakip olarak tanımlamaya başlayan bu iki ülkenin önderlerinin uzlaşma ve esasen hudutlu olan bir orta yol bulma imkanlarının, dünya iktisadının sıkıntılarının tekrar ağırlaşmaya başladığı bir devirde, giderek daha da azaldığı söylenebilir.

Özetle kemerleri bağlamakta fayda var. Dünya iktisadı ve milletlerarası münasebetler; ekonomik, mali, hatta siyasi olarak yeni bir türbülansa giriyor olabilir. Borsalardaki ani sarsıntılar, randıman eğrisinin ısrarla zıt tarafta ilerlemesi, bir ekonomik yavaşlama hatta resesyon riski, daima bu olasılığa işaret ediyor.”

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu